Vraag: In ons land, en in gebieden waar vergelijkbare omstandigheden heersen, komt er maar geen einde aan binnenlandse conflicten, maatschappelijke polarisatie en politieke crises. Wat moet er gebeuren om uit deze vicieuze cirkel te komen?
Antwoord: Om te beginnen: de problemen waar de vraag naar wijst, zijn niet alleen van Turkije. Wie naar andere delen van de wereld kijkt, ziet dat zulke dingen op heel veel plaatsen gebeuren. In het recente verleden zijn ook landen in onze regio, zoals Irak, Syrië, Libanon en Egypte, maar niet losgekomen uit het web van tegenstellingen waarin krachten elkaar opheffen.
Op kleine of grote schaal komen zulke problemen in vrijwel elk land voor. Conflicten, opstanden en rebellie horen bij wat een samenleving van tijd tot tijd kan overkomen. Maar de gevolgen ervan zijn niet in elk land dezelfde. Landen met een hechte staatsstructuur, sterke instellingen, een werkend rechtsstelsel en een gewortelde democratische cultuur komen crises makkelijker te boven, terwijl dezelfde problemen in landen die dat alles missen zware verwoestingen kunnen aanrichten. Zulke landen zijn tegen crises nu eenmaal beter bestand. Je kunt het vergelijken met een gezond lichaam dat de strijd aanbindt met virussen en bacteriën en ze onschadelijk maakt. Is het lichaam daarentegen verzwakt, dan kunnen zelfs de eenvoudigste ziekten ernstige gevolgen hebben.
Met kracht bedoelen wij hier niet alleen militaire of economische kracht. Ook staten die op die terreinen sterk zijn, kunnen van tijd tot tijd heel ernstige fouten maken. De middelen die zij in handen hebben, kunnen hen ervan weerhouden voldoende gebruik te maken van wat verstand, recht en diplomatie te bieden hebben. Tegenover problemen in eigen land of daarbuiten kunnen zij verkeerde strategieën ontwikkelen en de oplossing zoeken in grof geweld. En als eenmaal wrok, woede en wraakzucht in het spel zijn, weten zij niet goed meer wat hun stappen zullen opleveren en wat ze zullen kosten; zo kunnen zij gevolgen in gang zetten die voor hun eigen samenleving en voor de mensheid moeilijk te herstellen zijn.
Aan de andere kant: autoritaire regimes waar recht en democratie niets waard zijn, proberen binnenlandse onrust en maatschappelijke bewegingen meestal met ondemocratische middelen neer te slaan. Zij deinzen er niet voor terug buitensporig geweld te gebruiken tegen tegenstanders, en zij proberen de oppositie te breken door de mensen die zij in de kerker gooien te martelen en te mishandelen. Als het zo uitkomt, nemen zij hun eigen burgers het leven en richten zij grote slachtingen aan. Want er is niets dat hen in toom houdt: geen sterk rechtsstelsel en geen vast stel waarden. In zulke landen, waar de willekeur regeert, zijn onrecht, onderdrukking en schendingen van mensenrechten dan ook aan de orde van de dag. Komen daar nog massa’s bij die nooit geleerd hebben voor hun recht op te komen, die niet weten wat ze moeten doen en die weinig scholing hebben, dan nemen de onderdrukking en het onrecht van die tirannieke regimes alleen maar toe. Hoe banger de mensen worden en hoe meer zij zich koest houden, hoe meer de machthebbers dat zien als een teken van hun eigen kracht; zij voeren de druk op en maken hun greep op de samenleving zwaarder.
In zulke samenlevingen worden godsdienstige, politieke en etnische verschillen scherp aangezet. Voortdurend worden er kunstmatige scheidslijnen getrokken, verdeeldheid en verbrokkeling worden aangewakkerd. De verschillende delen van de samenleving vertrouwen elkaar niet; ieder kijkt de ander met argwaan aan. Mensen zoeken achter de onschuldigste activiteiten een verborgen bedoeling, en complotdenken wint steeds meer terrein. De samenleving valt uiteen in groepen; niemand kan waarderen wat een ander doet. Die groepen kunnen niet rond één tafel komen, kunnen niet over hun gemeenschappelijke vragen praten en elkaar niet op een gezonde basis vinden.
Helaas ziet het algemene beeld van ons eigen land er al enkele eeuwen niet anders uit. Verschillende groepen zijn voortdurend tegenover elkaar gezet en tegen elkaar opgezet. Zo is de grond weggeslagen waarop men elkaar rond gemeenschappelijke waarden had kunnen vinden. Daardoor hebben botsingen en wrijvingen nooit ontbroken, en in dit web van tegenstellingen waarin krachten elkaar opheffen, is ook veel van wat ons eigen was verloren gegaan. Zulke diepe wonden laten zich niet in korte tijd verbinden en genezen. Daarvoor moet een heel volk jarenlang de schouders zetten onder herstel en herleving. De samenleving moet opnieuw vorm krijgen rond de waarden van het eigen volk en de eigen godsdienst, rond haar geestelijke wortels. In zo’n opbouw zal het gezin de taak vervullen die het toekomt, zal de school een leerplan ontwikkelen dat op dit gestelde doel is gericht, en zal het gebedshuis eraan bijdragen dat het geestelijk leven van de samenleving weer tot bloei komt.
Zulke tirannieke regimes denken dat zij sterk zijn en alles onder controle hebben. In werkelijkheid zijn zij als gebouwen die op een verzakte, glibberige ondergrond zijn neergezet. Van buiten ogen zij imposant en sterk, maar in wezen is hun bouw behoorlijk broos. Zij zetten de samenleving zwaar onder druk en proberen elke stem van tegenspraak te smoren. Maar omdat zij niet rusten op een stevige legitimiteit en een stevige rechtsgrond, kan een onverwachte ontwikkeling of een crisis van middelmatige zwaarte al genoeg zijn om hun evenwicht omver te gooien.
De oligarchische minderheden die in onderdrukkende regimes de macht in handen hebben, moeten van democratische waarden niet veel hebben. Ook als de democratie in zo’n land op de een of andere manier haar intrede doet, zullen zij deze manier van besturen niet gemakkelijk aanvaarden. Want de belangengroepen aan de macht willen niet dat het volk zijn grondrechten en vrijheden krijgt en eerlijk deelt in wat de staat te bieden heeft. Zij zijn bang dat in een klimaat van recht het stelsel van privileges dat zij hebben opgebouwd, zal wankelen en dat zij hun voorrechten kwijtraken. Wat de staat te bieden heeft, verdelen zij onder hun eigen kleine kring, terwijl zij brede lagen van het volk ervan uitsluiten. Zij willen dat de mensen in armoede en nood leven en alleen met hun eigen zorgen bezig zijn. Terwijl zij hun eigen invloedssfeer steeds verder uitbreiden, beperken zij de bewegingsruimte van het volk zoveel mogelijk. De recente ervaring van Turkije wijkt in wezen niet van dit beeld af.
Toch houden zulke onrechtvaardige stelsels het niet gemakkelijk lang vol. De onderdrukking die zij uitoefenen en de rechten die zij vertrappen, brengen na verloop van tijd een grote massa ontevredenen voort, en die groeit met de dag. Waar het gevoel voor rechtvaardigheid voortdurend wordt gekrenkt en grondrechten en vrijheden stelselmatig worden geschonden, zijn maatschappelijke rust en stabiliteit niet te bewaren. Daarom dragen regimes die op onrecht en geweld zijn gebouwd, hoe sterk zij van buiten ook mogen lijken, in zichzelf de krachten die hen uiteen doen vallen. In landen waar recht en democratie niet op stevige fundamenten rusten, kunnen zelfs gebeurtenissen die onder normale omstandigheden gemakkelijk te hanteren zijn, uitgroeien tot grote maatschappelijke en politieke crises. De recente geschiedenis van Syrië, Irak en Egypte, en niet in de laatste plaats die van ons eigen land, geeft daar talloze voorbeelden van. In Turkije bijvoorbeeld heeft zich sinds de jaren zestig met zekere regelmaat een militair ingrijpen of een staatsgreep voorgedaan. Wie ook aan de macht kwam, probeerde de orde van zijn voorgangers te veranderen. Maar ondanks al dat ingrijpen en al die veranderingen heeft de samenleving nooit de kans gekregen op haar eigen waarden te staan en zich uit vrije wil uit te spreken. De grondregel van de republiek, “De soevereiniteit berust onvoorwaardelijk bij de natie”, heeft grotendeels alleen op papier bestaan, en de waardigheid, de eer en de wil van de natie zijn keer op keer gekrenkt.
De weg om zulke problemen te boven te komen, is een stelsel op te bouwen dat op recht en democratische waarden rust. Natuurlijk is ook de democratie een bestuursvorm die met de tijd groeit en rijpt. De democratie wordt vandaag in de wereld op verschillende manieren in praktijk gebracht. Het bestaande stelsel kan verder ontwikkeld en verrijkt worden, zodat het beter tegemoetkomt aan alle behoeften van de mens: stoffelijk en geestelijk, voor dit leven en voor het hiernamaals, naar lichaam en naar ziel. Er kan een klimaat van recht en vrijheid ontstaan waarin iedereen zich vrij kan uiten. Mensen storen zich niet aan elkaars manier van leven. Hoofddoek of geen hoofddoek: de een kijkt niet op van de ander. Wie het gebed verricht, vindt het niet vreemd dat een ander dat niet doet, en wie het niet verricht, vindt het niet vreemd dat een ander het wel doet. Niemand wordt om zijn geloof, zijn gedachten of zijn manier van leven onder druk gezet, en niemand wordt gedwongen een leven te leiden dat hij niet wil. Mensen aanvaarden elkaar zoals zij zijn en leren hoe zij samen kunnen leven met behoud van hun verschillen. In wezen zijn democratie en republiek een koor dat ongelijke stemmen op elkaar afstemt. Het eigenlijke probleem is niet dat er verschillen zijn, maar dat bekrompen en zelfzuchtige geesten in elke andere stem een valse noot horen.
