Vandaag de dag is het van bijzonder belang om niemand vijandig te bejegenen, mensen niet te provoceren en hen niet zo op te hitsen dat ze zich tegen ons keren. Leiders en samenlevingen die anderen met woord en daad provoceren, krijgen de onrust die ze zelf hebben gezaaid soms niet meer in de hand en kunnen ongemerkt grote verwoesting aanrichten. De hele wereld is getuige geweest van de grote tragedies die de oorlogen van de recente geschiedenis hebben veroorzaakt. Als er geen passende maatregelen worden genomen en er niet verstandig wordt gehandeld, kunnen daar nieuwe bij komen. We mogen niet vergeten dat westerse mogendheden door etnisch nationalisme aan te wakkeren zelfs een wereldrijk als het Ottomaanse hebben verscheurd.
Met bruut geweld en dwang kun je mensen geen bepaalde gedachte opleggen of hen in een gewenste richting trekken. Integendeel: zulk gedrag verankert de gedachten die men wil uitroeien alleen maar dieper en maakt ze meestal zelfs sterker. Als jullie mensen met bruut geweld in het gareel proberen te dwingen, zetten jullie hen op tegen jullie eigen gedachten en zorgen jullie ervoor dat die gedachten gehaat worden. Wanneer mensen met verschillende ideologieën elkaar en elkaars denkbeelden met dwang en geweld benaderen, bereidt dat de grond voor tweedracht en conflict, zowel binnen eenzelfde samenleving als tussen staten.
De noodzaak van vrede
Door de globalisering is de wereld als het ware een dorp geworden, de technologie ontwikkelt zich in duizelingwekkend tempo en er worden wapens met een enorme vernietigingskracht gemaakt. Wil de mensheid in zo’n tijd in veiligheid en rust kunnen leven, dan moet er hoe dan ook wereldwijd een klimaat van vrede ontstaan. Anders zullen we onvermijdelijk ontwaken in een wereld waarin niemand zich nog veilig voelt. Tegenwoordig worden er, van biologische wapens tot kernbommen, zulke verwoestende wapens ontwikkeld dat de toekomst van de hele mensheid op het spel kan komen te staan als ze worden ingezet. Eén virus uit een laboratorium kan miljoenen mensen het leven kosten; één enkele atoombom kan een hele stad van de kaart vegen. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog hebben we daar een bitter voorbeeld van gezien. Wie weet welke verschrikkelijke wapens, waarvan we vandaag de naam nog niet eens kennen, er in de toekomst nog gemaakt zullen worden?
In een wereld waarin de taal van wrok en haat de toon zet, vijandige gevoelens hoog oplaaien en polarisatie en verdeeldheid steeds dieper worden, kan niemand garanderen dat deze wapens, zo niet vandaag, dan toch morgen niet gebruikt zullen worden. Zo’n ramp zou voor de mensheid als het ware de Jongste Dag zijn. Mensen die door wraakgevoelens verblind zijn, hebben geen medelijden met de landen die ze verwoesten, noch met de levens die ze nemen. De verwoesting, de tragedies en de economische kosten van oorlog laten hen koud. Het enige wat voor hen telt, is hun vijanden vernietigen en winnen. Maar een oorlog waarin wapens met zo’n vernietigingskracht worden ingezet, kent geen echte winnaar.
Bovendien krijgen de gevoelens de overhand in een klimaat waarin mensen voortdurend worden opgehitst en de spanning steeds verder oploopt; het verstand en de logica raken dan op de achtergrond. In zulke tijden valt niet te voorspellen waar reactief en emotioneel gedrag toe leidt. Mensen raken gefixeerd op vernietiging, en de verwoesting die daaruit voortkomt, is niet makkelijk te stuiten. Juist in zo’n tijd is er meer dan ooit behoefte aan bezielde mensen die, zoals Rūmī, zeggen: “Wie je ook bent, kom toch!”; aan gidsen die, zoals Bediüzzaman, positief handelen1 en de methode van overtuigen2 vooropstellen; en aan opofferingsgezinde mensen die zich eraan wijden eilandjes van verzoening en bruggen van vrede te bouwen.
Ons beeld van de toekomst
Iedereen heeft zijn eigen beeld van de toekomst. Tirannen die weinig menselijkheid hebben meegekregen, denken alleen aan hun eigen belang; daarom willen zij wie ze als vijand zien vermorzelen, intimideren en vernietigen. Juist in zo’n klimaat moeten ook wij een ideaal voor de toekomst van de mensheid hebben en ons inspannen voor een wereld waarin liefde, rechtvaardigheid, rust en vrede heersen. Ons doel mag niet alleen zijn goed met anderen om te gaan; we moeten hun ook de wegen naar samenleven wijzen, en zelfs proberen een gemeenschappelijk klimaat te scheppen waarin iedereen in vrede met elkaar kan leven. Daarom moeten we in de mens investeren en de mensheid opnieuw herinneren aan de menselijke waarden, aan wat het betekent mens te zijn en aan de verantwoordelijkheden die daarbij horen.
Dat is natuurlijk geen gemakkelijke opgave. Zoals ook een westerse denker heeft gezegd: de investering die het langst op zich laat wachten, is de investering in de mens. Doelen als economische ontwikkeling of nieuwe technologie zijn, als de vereiste middelen worden aangewend, misschien binnen vijf à tien jaar te bereiken. Maar waar het gaat om de vorming van de mens en de verbetering van de samenleving, is veel meer tijd nodig. De vooruitgang in communicatie en vervoer kan die tijd bekorten, maar er zullen toch minstens een of twee generaties overheen gaan. Daarom moeten we geduldig zijn, overhaasting vermijden en vastberaden onze weg vervolgen.
Wie al die chaos in de wereld ziet en steeds weer huiveringwekkende taferelen voor ogen krijgt, kan soms de hoop verliezen. Maar we mogen nooit wanhopen omdat de huidige omstandigheden zo zwaar wegen. Want wanhoop is, in de woorden van de Ustaadh, “een beletsel voor elke volmaaktheid”.3 Daarom moeten we op God vertrouwen, ons stevig vastklampen aan onze vastberadenheid en blijven voortgaan in de richting van ons ideaal. Wat is ons ideaal? Dat vrede en veiligheid opnieuw heersen in de wereld, dat de aarde wordt opgebouwd en dat het in puin gelegde besef van menselijkheid weer als een monument wordt opgericht. We weten niet hoeveel van deze doelen God ons zal laten verwezenlijken; dat is aan Hem. Onze taak is de middelen aan te wenden en te proberen onze plicht naar behoren te vervullen.
Grote doelen, kleine stappen
De afstand tussen onze huidige mogelijkheden en onze idealen kan ons enorm lijken. Maar we mogen niet vergeten dat alle grote bewegingen met kleine stappen zijn begonnen en mettertijd zijn gegroeid. Toen de islam zich aandiende, werd die vertegenwoordigd door één man, één kind en één vrouw, maar korte tijd later was het een grote beweging geworden die het lot van de wereld veranderde. De dienst aan geloof en Koran die Bediüzzaman met een paar mensen in een klein dorp begon, verspreidde zich mettertijd over heel Turkije en raakte het leven van miljoenen. In een tijd waarin veel waardevolle geleerden belangrijk wetenschappelijk en intellectueel werk verrichtten, volgde Bediüzzaman een eigen weg. Zonder te steunen op grote middelen of uitgebreide organisaties zette hij de dienst aan het geloof, die hij onder beperkte omstandigheden was begonnen, met geduld en standvastigheid voort. Als een spin die geduldig haar web weeft, of een vogel die takje voor takje zijn nest bouwt, bleef hij ondanks alle hindernissen onverdroten de weg gaan die hij juist achtte. Uiteindelijk vonden zijn ideeën en zijn dienst weerklank in het hart van miljoenen mensen.
Achter grote bewegingen hebben niet altijd ruime middelen, uitzonderlijke persoonlijkheden of grote aantallen mensen gestaan. Een van de opvallendste manifestaties van Gods grootheid is dat Hij de grootste werken vaak laat verrichten door mensen die klein en gewoon lijken. Wij kijken enerzijds naar onze eigen onmacht en behoeftigheid, anderzijds naar de resultaten; we zien in dat die niet te verklaren zijn uit onze nietige inspanningen, en we loven en prijzen God, die ze ons heeft geschonken.
Dat betekent echter niet dat we zonder plan te werk gaan of de middelen veronachtzamen. Integendeel: om onze idealen te verwezenlijken zullen we de koppen bij elkaar steken, nadenken tot ons hoofd ervan bonkt en plannen en projecten voor de toekomst ontwikkelen. Bij het aanwenden van de middelen zullen we geen enkele nalatigheid toelaten, en ieder van ons zal proberen een arbeider van het denken en een architect van strategie te zijn. Met vastberadenheid zullen we ons inspannen om de kleur en het patroon van de wereld te veranderen en het klimaat van wrok en haat om te vormen tot een klimaat van liefde. We zullen onze ogen altijd op hoge doelen gericht houden en onze inzet hoog. Maar al deze inspanningen zullen we zien als middelen om aan te kloppen bij de deur van Gods barmhartigheid, en het resultaat zullen we alleen van Hem verwachten.
Het is onze taak om, voor zover onze mogelijkheden dat toelaten, de mensheid te blijven oproepen tot het naleven van universele waarden; we moeten ons inzetten om ervoor te zorgen dat mensen elkaar liefhebben, dat er wereldwijd vrede en veiligheid heerst en dat een cultuur van verzoening zich verspreidt. Bij elke gelegenheid moeten we eraan herinneren dat deze wereld voor ons allemaal voldoende is, en manieren aangeven om zonder conflicten en in vrede te leven. Met ons geloof in de kracht van de waarden die wij verdedigen, zijn wij ervan overtuigd dat deze oproep vroeg of laat weerklank zal vinden bij mensen met een zuiver geweten en gehoor zal vinden bij redelijke mensen. De mensheid zal zich, zo niet vandaag, dan morgen wel tot deze waarden wenden.
Wie weet zullen de gruweldaden en crises die de mensheid zelf veroorzaakt, haar in zo’n diepe crises storten dat de mensheid uiteindelijk zal inzien dat de weg die zij bewandelt een doodlopende weg is en zich op nieuwe zoektochten zal richten. Mensen die keer op keer teleurgesteld zijn geraakt in de wegen die ze als uitweg zagen, zullen verloren en radeloos zoeken naar een hand van hoop die naar hen wordt uitgestoken. Als jullie dan met boodschappen die harten winnen en met jullie voorbeeldige leven hoop voor hen kunnen zijn, zullen ze zich tot jullie wenden. Ze zullen inzien dat ware vrede niet wordt bereikt door te vechten, te doden en te vernietigen, maar door de hele mensheid met mededogen te omarmen. Pas dan zal jullie zachte en positieve houding naast het harde en verwoestende gedrag van anderen in al haar glans naar voren komen. Waar het om gaat, is om nog voordat die dag aanbreekt, vanaf vandaag te werken aan de aanleg van zo’n weg die de mensheid een veelbelovende toekomst biedt.