Vraag: Hoe bewaar je bij het uitdragen van de godsdienst de juiste balans tussen mensen aanmoedigen en hoop geven (targhīb) en mensen waarschuwen en voor de gevolgen laten vrezen (tarhīb)?
Antwoord: Wie naar de grondtoon van de Koran kijkt, ziet duidelijk dat bemoediging en waarschuwing hand in hand gaan. Uitspraken die de mens hoop geven en oproepen tot Gods barmhartigheid, staan er zij aan zij met waarschuwende uitspraken die het besef van verantwoordelijkheid levend houden. Deze koranische waarheid heet in het soefisme de balans tussen vrees en hoop (khawf en rajāʾ). In het besef van zijn eigen onmacht en afhankelijkheid leeft de mens als dienaar van God enerzijds vanuit diep ontzag voor Hem en anderzijds vanuit een hoopvol vertrouwen in Zijn grenzeloze barmhartigheid. Zo wordt een Koranvers dat vrees oproept vaak gevolgd door woorden die hoop schenken. In lange soera's is dit evenwicht duidelijk zichtbaar; in korte soera's is het, binnen hun beknopte stijl, op indirecte wijze aanwezig.
Het evenwicht in de schepping en bij de mens
Zoals in verschillende soera's van de Koran naar voren komt, bestaat er een subtiel evenwicht in de goddelijke wetten die in het universum werkzaam zijn. Het universum dankt zijn stabiele voortbestaan aan dat evenwicht. Dezelfde balans die zichtbaar is in Gods scheppingsorde, keert terug in Zijn richtlijnen en voorschriften voor de mens. Tussen deze twee grootse vormen van evenwicht staat de mens, tot wie God Zich richt. Ook zijn verstandelijke en geestelijke leven wordt door vrees en hoop in balans gehouden. Zo wordt van hem gevraagd zijn dienaarschap in de volmaakte zin te vervullen.
Wanneer moslims het geloof uitdragen, moeten zij zich dan ook door deze balans laten leiden. Krijgt de waarschuwing te veel nadruk, dan ontstaan paniek en wanhoop. Ligt de nadruk te sterk op de blijde boodschap, dan dreigen gemakzucht en onverschilligheid. Overmatige vrees verstikt de mens en kan zijn verstand uit evenwicht brengen. Overmatige blijdschap, zelfgenoegzaamheid en gemakzucht leiden op hun beurt tot lichtzinnigheid. Echter is het eigenlijke doel van de godsdienst om de mens juist voor alle uitersten te behoeden en hem te brengen tot een evenwichtig leven, tot harmonie tussen hart en verstand, en tot een besef van dienaarschap. Wie dit evenwicht weet te vinden, blijft enerzijds waakzaam en behoedzaam in zijn verhouding tot God, en houdt anderzijds zijn hoop levend.
Benadering per levensfase: kinderen
Bij het uitdragen van de godsdienst en het begeleiden van mensen is de balans tussen bemoediging en waarschuwing dus het uitgangspunt. Toch kan het, afhankelijk van wie je tegenover je hebt, nodig zijn een van de twee meer de nadruk krijgt. Leeftijd, kennisniveau, gemoedstoestand en de omstandigheden waarin iemand verkeert zijn daarbij allereerst bepalend. Bij kinderen bijvoorbeeld dient vooral de aanmoediging vooropgesteld te worden, met een stijl die vooral op hoop gericht is. Vertel hun over Gods barmhartigheid, Zijn giften en de schoonheid van het paradijs; het uitgangspunt is steeds dat je het geloof bij hen geliefd maakt en hen aanmoedigt. Wanneer een familielid of een dierbare vriend van het kind overlijdt, kan het kind worden getroost met de gedachte dat hij of zij diegene, inshāʾallāh, in het paradijs weer zal ontmoeten.
Anderzijds is een opvoeding die het gevoel van vrees helemaal buiten beschouwing laat, evenmin juist. Op een indirecte manier moet het kind iets meekrijgen over Gods majesteit en grootsheid. Het moet aanvoelen dat Hij een machtig en verheven Wezen is aan wie eerbied en respect toekomen, en dat het volkomen ongepast is Hem respectloos te bejegenen. Dit gevoel van eerbied dat in het kind ontstaat, vormt later ook de bodem voor de waarheden over Gods Wezen die je hun zult uitleggen. Wat men kinderen ook vertelt, het moet altijd aansluiten bij hun belevingswereld en begripsvermogen. Religieuze waarheden moeten hun worden aangereikt op een manier die zij kunnen begrijpen, verwerken en zonder moeite aanvaarden.
Jongeren en ouderen
Bij jongeren, vooral in een levensfase waarin verlangens en driften sterk opspelen, mag de waarschuwende toon nadrukkelijker klinken. De hoopvolle boodschap uit hun kinderjaren moet dan worden aangevuld met het besef dat verkeerde daden vanuit Gods rechtvaardigheid niet zonder gevolgen en bestraffing blijven. Wanneer voortdurend over vergeving en barmhartigheid wordt gesproken of steeds de nadruk ligt op de zegeningen van het hiernamaals, kan dit bij jongeren - die zichzelf beginnen te ontdekken en hun plaats in het leven zoeken - tot verslapping in hun geloofsleven leiden. Ook kan het hun weerstand tegen zonde verzwakken. Waarschuwende woorden kunnen dan als een rem werken: zij helpen jongeren hun evenwicht te bewaren en behoeden hen voor verkeerde keuzes.
Naarmate iemand ouder wordt en het graf dichterbij komt, groeit van nature de behoefte aan houvast. In deze levensfase moet de hoop daarom opnieuw op de voorgrond treden. Mensen op leeftijd moeten worden aangemoedigd om God te blijven aanbidden en gehoorzamen. Zoals imam al-Ghazālī benadrukt, moet hun hoop in deze fase krachtig worden gevoed door hun te herinneren aan Allahs barmhartigheid en vergeving.1
De religieuze kennis van degene tot wie je spreekt, kan een andere bepalende factor zijn bij het uitdragen van de godsdienst. Bij mensen die afstandelijk staan tegenover de godsdienst, of er nog maar net kennis mee hebben gemaakt, kan een harde en dreigende stijl averechts werken. Iemand van wie het hart nog niet warm is geworden voor de godsdienst bang maken, kan hem er juist helemaal van vervreemden. Spreek je tegen mensen die maar eens in de zoveel jaar naar de moskee komen over Gods straf, en zeg je bijvoorbeeld: 'God zal de zondaars grijpen en in de hel gooien,' dan jaag je hen schrik aan en drijf je hen weg van de moskee. Zo zijn er dan ook veel mensen geweest die door imams met een harde en dreigende preekstijl afgekoeld raakten van de moskee, van aanbidding en van de godsdienst. Niemand heeft het recht om mensen van Hem te vervreemden. En al helemaal niet wanneer die mensen naar Zijn huis zijn gekomen met de wens om hun toevlucht te zoeken in Gods barmhartigheid. Plotseling woorden bezigen over straf, kwelling en de hel werken dan averechts. Dit kan in zekere zin gezien worden als tussen God en Zijn dienaar gaan staan en namens God onterecht oordelen vellen, wat voor wie zo spreekt een zeer gevaarlijke zaak is. Bovendien dient onze houding als gelovigen tegenover anderen, naar de uitspraken van de Godsgezant ﷺ, vooral gericht te zijn op vergemakkelijken en het brengen van de blijde boodschap.2
Licht tonen door houding en oprechtheid
Tegenover mensen die de omgangsvormen en de voorschriften van de islam nog niet goed kennen, dien je in het begin een taal te gebruiken die draait om barmhartigheid en hoop, en hun liefde en enthousiasme voor aanbidding en gehoorzaamheid te vergroten. Zoals Bediüzzaman het verwoordde: we moeten hun geen knuppel laten zien, maar licht.3 En dat is alleen mogelijk wanneer onze geest en ons hart vervuld zijn van licht. Wie huichelachtig alleen het licht toont en de knuppel verborgen houdt, kan de godsdienst niet vertegenwoordigen. We mogen niet vergeten dat bij deze vertegenwoordiging niet alleen onze taal en stijl, maar ook ons gedrag en onze houding sterk doorwerken. Als we spreken, moeten we zelfs letten op onze stemtoon, onze gezichtsuitdrukkingen en onze lichaamstaal. De verdraagzaamheid van de islam en de onmetelijkheid van Gods barmhartigheid en vergeving moeten ook doorschemeren in onze houding. Terwijl onze woorden vertellen over Gods barmhartigheid, moet onze warme en oprechte houding die boodschap ondersteunen. Bovendien moeten we zelfs een kleine goede daad groter laten klinken, laten zien dat alles wat voor God wordt gedaan waardevol is, en zo de mensen tot wie we spreken aanmoedigen om nog verdere stappen te zetten in hun dienaarschap. Want het gaat er niet om mensen af te schrikken, maar om hen te doen verlangen naar het goede.
Ook de psychologie en de algemene gesteldheid van degene tot wie je spreekt, kunnen bepalend zijn voor de te gebruiken stijl. Spreek je bijvoorbeeld met iemand die in een draaikolk van wanhoop is beland, dan raak je onderwerpen aan die vooral op hoop gericht zijn; gaat het daarentegen om iemand die zich in zijn aanbidding te gemakkelijk gedraagt of openstaat voor zonde, dan houd je de hoop wat meer op de achtergrond en gebruik je een stijl die vooral waarschuwt. Kijk je naar het leven van de Geliefde Profeet ﷺ, dan zie je dezelfde flexibiliteit. Al naar gelang de situatie van wie voor hem stond, sprak hij soms meer waarschuwend en soms meer met blijde boodschap; hij zette vrees en hoop elk op hun juiste plaats in. Wie angstig was, stelde hij gerust; wie zich te gemakkelijk gedroeg, waarschuwde hij. Aan verschillende mensen die dezelfde vraag stelden, gaf hij, met oog voor hun situatie, antwoord in verschillende stijlen. Maar wanneer het gaat om de vaststaande voorschriften van de godsdienst die voor iedereen gelden, is van zulke flexibiliteit geen sprake. Ook die voorschriften heeft de Geliefde Profeet ﷺ aan iedereen op dezelfde manier verkondigd.
Kortom, aanmoediging en waarschuwing zijn bij het uitdragen van de godsdienst twee onmisbare elementen, en het komt erop aan ze in balans te gebruiken. Toch kan die balans flexibel zijn, afhankelijk van de leeftijd, het niveau en de situatie van degene tot wie je spreekt. Soms wordt de vrees benadrukt, soms de hoop, maar geen van beide wordt ooit helemaal verwaarloosd. Wijsheid is dit evenwicht juist weten te treffen, en ieder mens aan te spreken naar zijn eigen behoefte.